Döviz Çevrimi (TL Karşılık) Nasıl Hesaplanır? 2026 Formül ve Örnek

Döviz Çevrimi (TL Karşılık), ticari ve sosyal hayatta her gün karşılaşılan bir işlemdir. Dış ticaret yapan şirketler, yurtdışında çalışan işçiler, ithalat-ihracat faaliyetinde bulunan tacirler ve miras, tazminat, nafaka gibi hukuki işlemlerde yabancı para alacağı olan bireyler için döviz kuru üzerinden TL karşılığı hesaplamak kritik öneme sahiptir. Her ne kadar matematiksel olarak basit bir çarpma işlemi gibi görünse de, hukuki olarak "hangi tarihin kuru", "hangi Merkez Bankası kuru" ve "hangi bankanın alış/satış kuru" soruları çoğu zaman davalık olur.

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (TBK) madde 99, yabancı para borçlarının vadede veya vadeden sonra alacaklının talebiyle TL olarak da ödenebileceğini düzenlemiştir. Bu çeviri sırasında esas alınacak kur, borcun ödeme tarihindeki "efektif piyasa rayici"dir. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) tarafından yayımlanan günlük kurlar uygulamada çoğu zaman esas alınır; ancak ticari alacaklarda ticari kur da gündeme gelebilir. Bu rehberde, döviz çevriminin hukuki temeli, Yargıtay'ın kur uygulamasındaki kriterleri ve vergi mevzuatı açısından kur farkı değerlemesi ele alınacaktır.

Hukuki Çerçeve: TBK m.99, Türk Parasının Kıymetini Koruma Mevzuatı

Türk hukukunda döviz cinsinden borçlanma serbestisi 6098 sayılı TBK madde 99'da düzenlenir. Ancak 1567 sayılı Türk Parasının Kıymetini Koruma Hakkında Kanun ve ilgili Bakanlar Kurulu/Cumhurbaşkanlığı kararları, belirli sözleşmelerde (gayrimenkul satış, kira, iş sözleşmesi, araç kiralama gibi) Türkiye'de yerleşik gerçek ve tüzel kişiler arasında döviz veya dövize endeksli bedel kararlaştırmasını kısıtlamıştır. 2018 yılında yürürlüğe giren 85 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararı ve sonrasında yapılan güncellemeler bu sınırlamaların güncel halini belirlemektedir.

Döviz üzerinden borçlanılmasının geçerli olduğu hallerde, alacaklı borcun vadesinde ya TL olarak ya da kararlaştırılan dövizde ödemeyi kabul etmek zorundadır. TBK madde 99/2 uyarınca ödeme günündeki rayiç üzerinden TL olarak da ödenebilir. Eğer borçlu temerrüde düşmüşse, alacaklı dilerse vade tarihinin kurunu dilerse ödeme tarihinin kurunu seçebilir (TBK m.99/3). Bu seçimlik hak alacaklının korunması açısından önemlidir.

Hangi Kur Uygulanır: TCMB, Efektif, Ticari Banka Kuru?

Döviz çevriminde hangi kurun esas alınacağı çoğu zaman tartışma konusudur. Yargıtay'ın yerleşik içtihadına göre, sözleşmede kur belirtilmemişse ödeme tarihindeki Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası efektif satış kuru esas alınır. Ticari alacaklarda bankaların ticari satış kuru da kullanılabilir. Ancak uygulamada standartlaşmış referans TCMB günlük kurudur. TCMB resmi sitesinde yayımlanan indikatif kurlar her iş günü saat 15.30'da güncellenir ve resmi gazete niteliğindedir.

Vergi mevzuatında ise 213 sayılı Vergi Usul Kanunu (VUK) madde 280 ve 280/A, döviz cinsinden senetli ve senetsiz alacak/borçların değerlemesinde Maliye Bakanlığı tarafından yayımlanan döviz kurunu esas alır. Bu kur geçici vergi dönemleri ve yıl sonunda değerleme amacıyla kullanılır. Kur farkı gelir veya gideri, 5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu ve 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu anlamında vergi matrahına doğrudan etki eder.

İcra Takibinde ve Davada Döviz Alacağı

İcra ve iflas hukukunda döviz alacaklı takip başlatmak, 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu (İİK) çerçevesinde mümkündür. Ancak İİK madde 58'deki takip talebinde alacak miktarının hem döviz olarak hem de ödeme tarihindeki TL karşılığı olarak gösterilmesi pratik bir zorunluluktur. Haciz, muhafaza ve satış işlemleri TL üzerinden yürütülür. Borçlu ödeme emrine itiraz etmezse, takip kesinleşir ve alacaklı para tahsil eder.

Davada ise Yargıtay 11. ve 19. Hukuk Daireleri'nin yerleşik içtihatlarına göre döviz alacağı "aynen" ya da "dönüşüm tarihindeki TL olarak" dava edilebilir. Dava dilekçesinde alacak kalemi "X tarih itibarıyla X döviz + ödeme tarihindeki TCMB efektif satış kuru üzerinden TL karşılığı" şeklinde yazılmalıdır. Faiz, TBK madde 120 ve 3095 sayılı Kanuni Faiz ve Temerrüt Faizi Hakkında Kanun'a göre uygulanır.

Kur Farkı Faturası, Değerleme ve Muhasebe

İthalat ve ihracat işlemlerinde kur farkı faturası, 3065 sayılı KDV Kanunu ve VUK çerçevesinde kritik bir belgedir. Vade tarihinde ödeme gerçekleşmezse, faturanın düzenlendiği tarihteki kur ile ödeme tarihindeki kur arasında oluşan fark "kur farkı" olarak kabul edilir ve ayrıca fatura düzenlenir. KDV Uygulama Tebliği uyarınca, kur farkı faturası esas işlemle aynı KDV oranına tabidir.

• Kasa kurları: İşletmenin günlük nakit akışında kullandığı kur (genellikle banka alış-satış).
• TCMB kuru: Her iş günü saat 15.30'da açıklanan efektif alış-satış ve döviz alış-satış kurları.
• Değerleme kuru: VUK m.280 uyarınca geçici vergi dönemi sonu ve yıl sonu değerlemesinde Maliye Bakanlığı tarafından belirlenen kur.
• Ticari banka kuru: Bankaların müşterilerine uyguladığı alış ve satış kurları, TCMB'den farklı olabilir.
• Efektif kur: Nakit döviz için kullanılan alış-satış kuru, genellikle döviz kurundan daha düşüktür.
• Çapraz kur: İki farklı yabancı para arasındaki kurun TL üzerinden hesaplanması.

Bu kur türlerinin birbirinden farklı olması, özellikle alacaklı ve borçlu tarafından farklı yorumlanabilmekte ve uyuşmazlığa yol açmaktadır. Sözleşme düzenlerken hangi kurun kullanılacağı açıkça yazılmalıdır. İhtiyaç duyacağınız ticari sözleşme şablonları için Sözleşme Cepte özellikler sayfasını inceleyebilirsiniz.

Örnek Hesaplama Tablosu

Aşağıdaki tablo, farklı senaryolarda 10.000 USD'lik bir alacağın TL karşılığının nasıl değiştiğini göstermek için hazırlanmıştır. Değerler temsilidir; güncel kurlar için TCMB ya da bankanızın sitesine başvurmanız gerekir.

Senaryo	Kullanılan Kur	Döviz	Birim Kur (örn.)	TL Karşılığı
Vade tarihi ödemesi	TCMB Döviz Satış	10.000 USD	32,00 TL	320.000 TL
Temerrüt sonrası ödeme	Ödeme Tarihi Kur	10.000 USD	34,50 TL	345.000 TL
Yıl sonu değerleme	Maliye VUK Kuru	10.000 USD	33,20 TL	332.000 TL
Nakit tahsilat	Efektif Alış	10.000 USD	31,85 TL	318.500 TL
Ticari banka havalesi	Ticari Satış	10.000 USD	32,15 TL	321.500 TL

Yurtdışı Ödemeler, SWIFT ve KDV

Yurtdışına yapılan ödemelerde banka komisyonları, SWIFT masrafları ve muhabir banka ücretleri döviz çevrim maliyetini artırır. 5411 sayılı Bankacılık Kanunu ve BDDK tebliğleri çerçevesinde bankalar alış-satış kurunu ve komisyonu müşteriye açıkça bildirmek zorundadır. Müşteri tarafından seçilen "telex kuru" veya "serbest piyasa kuru" arasındaki farkın farkında olunmalıdır.

İthalat-ihracat işlemlerinde Türkiye İhracatçılar Meclisi (TİM) ve Ticaret Bakanlığı tarafından yayımlanan İhracat Bedeli Kabul Belgesi (İBKB) süreçlerine uygun döviz getirilmesi şarttır. 2018'de getirilen düzenlemelerle ihracat bedelinin belirli bir kısmının yurda getirilip TCMB'ye satılması zorunluluğu uygulanmış, zaman içinde oran ve kapsam değişmiştir. Güncel mevzuat için Ticaret Bakanlığı resmi sitesini takip etmek önemlidir.

Uyuşmazlık Çözümü ve Pratik Tavsiyeler

Döviz alacak uyuşmazlıklarında en çok yaşanan sorun, uygulanacak kur tarihi ve kur tipi üzerindedir. Sözleşmede açık hüküm bulunmayan hallerde Yargıtay'ın yerleşik uygulaması, ödeme tarihindeki TCMB efektif satış kurunu esas almaktadır. Uzun süreli temerrüt hallerinde alacaklının seçimlik hakkı (vade kuru veya ödeme kuru) ayrı bir değerlendirme gerektirir. Tacirler arasındaki uyuşmazlıklarda ticari dava niteliği kazanır (6102 sayılı TTK m.4) ve asliye ticaret mahkemeleri görevli olur.

Tacir olmayan alıcıların banka ile yaşadığı kur uyuşmazlıklarında 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun hükümleri devreye girebilir. Konutta döviz endeksli kira uygulamalarında ise Türk Parasının Kıymetini Koruma Kanunu çerçevesinde kira sözleşmesinin TL'ye dönüştürülmesi zorunluluğu ayrı bir dava konusu olabilir. Hukuki süreç ve pratik araç desteği için fiyatlar sayfamızı ve özel destek için iletişim sayfamızı inceleyebilirsiniz. Güncel blog yazıları blog sayfamızda yayınlanmaktadır.