Tenkis davası hesabı, Türk Medeni Kanunu m.560 uyarınca saklı paylı mirasçıların korunması amacıyla başvurulan en kritik hesaplama işlemlerinden biridir. Muris, hayatındayken yaptığı bağış, satış gibi tasarruflarla saklı payı ihlal ettiğinde, mirasçıların bu ihlali giderebilmesi için tenkis talep etmesi gerekir. Bu yazıda Tenkis Davası Hesabı (TMK m.560) yönteminin teknik adımlarını, formülünü ve uygulamada karşılaşılan tuzaklarını 15 yılı aşkın miras hukuku pratiğimden aktaracağım.
Hesaplamanın temeli basittir ama uygulamada ciddi hatalar yapılır: terekenin aktif-pasif dengesi, bağış değerinin güncellenmesi, saklı pay oranı ve tenkise tabi tasarrufun sırası doğru kurulmazsa dava baştan kaybedilir. Amacımız, net bir matematiksel çerçeve çizmek ve sizin hesaplamayı kendi elinizle kontrol etmenize yardımcı olmaktır.
Tenkis Davası Hesabı (TMK m.560) Nedir ve Hangi Durumlarda Gündeme Gelir
4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.560 hükmü, saklı paylarının karşılığını alamayan mirasçılara, murisin tasarruf özgürlüğünü aşan kısmın indirilmesini isteme hakkı tanır. Bu indirim işleminin matematiksel karşılığı ise tam olarak tenkis hesabı'dır. Saklı pay sahipleri altsoy, ana-baba ve sağ kalan eştir; her biri için oran kanunen belirlenmiştir.
Tenkis Davası Hesabı (TMK m.560) Hesaplamasını Şimdi Yapın
Güncel mevzuata göre, saniyeler içinde sonuç. Ücretsiz, kayıt gerekmez.
HesaplaUygulamada en sık gördüğüm senaryolar: murisin çocuklarından birine sağlığında taşınmaz bağışlaması, ölüme bağlı vasiyetnameyle bir çocuğa fazla pay bırakması, muvazaalı satış görünümüyle aslında bağış yapılması. Bu işlemlerin tamamı, TMK m.565'te sayılan "tenkise tabi kazandırmalar" kapsamına girer ve mutlaka güncel değer üzerinden hesaplanır.
Tenkis davası için hak düşürücü süre TMK m.571 gereğince saklı payın zedelendiğinin öğrenilmesinden itibaren 1 yıl, her halde vasiyetnamenin açılmasından itibaren 10 yıldır. Süre kaçırılırsa hesaplama ne kadar doğru olursa olsun dava reddedilir.
Hesaplamanın dayandığı temel formül
Tenkis hesabının formülü üç ana adım içerir: (1) tereke değerinin tespiti, (2) tasarruf oranı ve saklı pay hesabı, (3) tenkise tabi miktarın bulunması. Formül şudur: Tenkise Tabi Miktar = (Saklı Pay Oranı × Tereke Değeri) − Mirasçıya Düşen Gerçek Pay.
Tereke Değerinin Hesaplanması: Aktif ve Pasif Kalemler
Tereke hesabı, TMK m.507 ve m.565 uyarınca murisin ölümü anındaki malvarlığıdır. Aktife muris adına kayıtlı taşınmazlar, banka hesapları, menkul kıymetler, araçlar, alacaklar ve TMK m.565'e göre denkleştirmeye tabi sağlararası bağışlar dahil edilir. Pasiften ise cenaze giderleri, vergi borçları, teminat altındaki borçlar ve muhtemel yargılama giderleri düşülür.
Sağlararası bağışların değerlemesinde kritik nokta: bağışlama tarihindeki değer değil, murisin ölüm tarihindeki rayiç değer esas alınır. Yargıtay 1. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihadı bu yöndedir. 20 yıl önce 50.000 TL'ye bağışlanan bir daire, bugün 5.000.000 TL ediyorsa hesaba 5.000.000 TL girer.
Aşağıdaki tablo, tipik bir terekenin bileşenlerini özetler:
| Kalem | Aktif/Pasif | Değerleme Zamanı |
|---|---|---|
| Taşınmaz (muris adına) | Aktif | Ölüm tarihi rayiç |
| Sağlararası bağış (taşınmaz) | Aktif (iade) | Ölüm tarihi rayiç |
| Banka mevduatı | Aktif | Ölüm tarihi bakiye |
| Cenaze ve defin giderleri | Pasif | Fiili harcama |
| Vergi borçları (gelir, emlak) | Pasif | Ölüm tarihi bakiye |
| 1319 sayılı EVK m.12 veraset vergisi | Pasif (tahakkuk sonrası) | Beyanname değeri |
Saklı pay oranları (TMK m.506)
- Altsoy: Yasal miras payının 1/2'si
- Ana-baba: Yasal miras payının 1/4'ü
- Sağ kalan eş: Altsoyla birlikte mirasçıysa yasal payın tamamı; ana-baba ile birlikte mirasçıysa yasal payın 3/4'ü
Adım Adım Tenkis Hesabı Uygulaması
Somut bir örnek üzerinden ilerleyelim. Muris A, geride eş ve iki çocuk bırakmıştır. Ölüm tarihinde aktif tereke 6.000.000 TL (ev + mevduat), pasif 200.000 TL'dir. Ayrıca muris, sağlığında çocuklarından birine değeri ölüm tarihi itibarıyla 4.000.000 TL olan bir daireyi bağışlamıştır. Diğer çocuk ve eş, saklı paylarının ihlal edildiğini ileri sürerek tenkis davası açmıştır.
Önce TMK m.565 gereği tenkise tabi tereke hesaplanır: (6.000.000 − 200.000) + 4.000.000 = 9.800.000 TL. Yasal paylar: eş 1/4, her çocuk 3/8. Saklı paylar: eşin saklı payı 1/4 × 9.800.000 = 2.450.000 TL; her çocuğun saklı payı 3/8 × 1/2 × 9.800.000 = 1.837.500 TL.
Şimdi gerçekte eline geçen pay ile karşılaştırma yapılır. Bağış alan çocuğun payı 4.000.000 TL + net kalan terekeden yasal pay. Diğer çocuk ve eş sadece net kalan terekeden pay alır. Eğer saklı pay açığı çıkıyorsa, TMK m.570 uyarınca en son yapılan tasarruftan başlayarak geriye doğru tenkis uygulanır.
Tenkisin sırası (TMK m.570)
- Önce ölüme bağlı tasarruflar (vasiyetname, miras sözleşmesi) tenkis edilir
- Bunlar yetmezse sağlararası kazandırmalara gidilir
- Sağlararası kazandırmalar kendi arasında en yeniden en eskiye doğru sıralanır
Ayın olarak iade mümkün mü?
TMK m.564 gereği bölünebilir taşınırlarda aynen iade, bölünemez taşınmazlarda ise bedelen iade asıldır. Ancak davalı isterse taşınmazın tamamını iade edip, saklı payı aşan kısmın bedelini davacılara ödemeyi talep edebilir. Bu seçim hakkı, pratikte hesaplamayı ciddi şekilde etkiler.
Muvazaalı Satışlarda Tenkis ve Muris Muvazaası
Ülkemizde tenkis davalarının 60'ından fazlası, aslında muvazaalı (görünürde satış, gerçekte bağış) işlemlere dayanır. Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kurulu'nun 01.04.1974 tarih ve 1/2 sayılı kararı, "muris muvazaası" doktrinini yerleştirmiştir. Saklı pay sahibi mirasçılar, muvazaa nedeniyle tapu iptal ve tescil davası ile tenkis davasını seçimlik ya da kademeli olarak açabilir.
Muvazaa iddiasında hesaplama farklıdır: muvazaa kabul edilirse işlem baştan geçersiz sayılır ve taşınmaz terekeye döner. Bu durumda tenkis hesabına gerek kalmaz; tereke, işlem hiç yapılmamış gibi paylaşılır. Tenkis davası ise işlemin geçerliliğini kabul eder ve sadece saklı pay açığını kapatır.
Pratik tavsiyem: dava dilekçesinde asıl talep muvazaa nedeniyle tapu iptali, kademeli talep tenkis şeklinde kurulmalıdır. Mahkeme muvazaayı ispat edemediğinizde en azından tenkisle saklı payınızı korursunuz.
Bilirkişi Raporu ve Yargıtay İçtihatları
Tenkis hesabı, mutlaka bilirkişi incelemesiyle yapılır. Mahkeme, taşınmaz değer tespiti için emlak bilirkişisi; muhasebe kalemleri için mali müşavir; karmaşık şirket hisselerinde SMMM görevlendirir. Bilirkişi raporuna itiraz süresi HMK m.281 gereği 2 haftadır; bu süre kaçırılırsa rapor kesinleşir.
Yargıtay 1. Hukuk Dairesi 2022/1456 E. 2023/789 K. sayılı kararında, değerleme tarihinin hatalı alınması (bağışlama tarihi esas alınması) gerekçesiyle bozma kararı vermiştir. Bu karar, hesaplamada ölüm tarihi değerinin sabit kural olduğunu bir kez daha teyit etmektedir.
Resmi veriler için Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü ölüm tarihi itibarıyla taşınmaz bilgilerini resmi yazı ile mahkemeye iletir. Bu bilgi, bilirkişinin çıkış noktasıdır.
Hesaplamada en sık yapılan 5 hata
- Bağış tarihindeki değerin esas alınması (doğrusu: ölüm tarihi rayici)
- Sağ kalan eşin saklı payının yanlış oran üzerinden hesaplanması
- Cenaze ve defin giderlerinin pasife dahil edilmemesi
- TMK m.565'teki 1 yıl-5 yıl ayrımının atlanması (bazı bağışlar tenkise tabi değildir)
- Birden fazla tasarrufun sırasının karıştırılması
Dijital Hesap Aracı ile Saniyeler İçinde Sonuç
Manuel hesap çok zahmetlidir. Sözleşme Cepte platformunda geliştirdiğimiz tenkis hesabı aracı, TMK m.506, m.560, m.565 ve m.570'i tek ekranda çalıştırır. Tereke kalemlerini, bağışları, mirasçı bilgilerini girdiğinizde saklı pay açığı ve tenkise tabi miktar anında hesaplanır.
Aracın çıktısı bilirkişi raporuna alternatif değildir; ancak dava öncesi fizibilite, müvekkil görüşmesi ve bilirkişi raporu kontrolü için son derece hızlı bir referanstır. Hesaplamanın ardından PDF olarak dışa aktarıp dosyanıza ekleyebilirsiniz. Fiyatlandırma ve premium özellikler için fiyatlar sayfasını inceleyin, sorularınız için iletişim sayfası açıktır.
Miras davaları sabır ister; ama sayısal tarafı sabırsızdır. Yanlış bir rakam, yıllar süren emeği tek celsede boşa çıkarır. Blog arşivimizde mirasla ilgili diğer hesaplama rehberleri de mevcuttur.
Sıkça Sorulan Sorular
Tenkis davası hesabında hangi tarihteki değer esas alınır?
Murisin ölüm tarihindeki rayiç değer esas alınır. Bağışın yapıldığı tarihteki değer değil.
Saklı pay oranı her mirasçı için aynı mı?
Hayır. Altsoy için yasal payın 1/2'si, ana-baba için 1/4'ü, sağ kalan eşin durumu ise birlikte mirasçı olunan zümreye göre değişir.
Tenkis davasında zamanaşımı süresi kaç yıldır?
TMK m.571 gereği saklı payın ihlalinin öğrenilmesinden itibaren 1 yıl, her halde vasiyetnamenin açılmasından itibaren 10 yıldır.
Muvazaalı satış varsa tenkis mi muvazaa davası mı açmalıyım?
İkisini kademeli olarak açmak pratiktir. Asıl talep muvazaa nedeniyle tapu iptali, fer'i talep tenkis olmalıdır.
Tenkis hesabında banka mevduatı nasıl değerlenir?
Ölüm tarihindeki bakiye esastır. Ölümden sonra işlemiş faiz hesaba dahil edilmez.
Bir bağış tenkise tabi olmayabilir mi?
Evet. TMK m.565 bazı istisnalar getirir: olağan hediyeler, eğitim-öğrenim giderleri, nafaka yükümlülüğü gereği yapılan ödemeler tenkis dışıdır.
Bilirkişi raporuna itiraz süresi nedir?
HMK m.281 gereği rapor tebliğinden itibaren 2 haftadır.
Alakalı Araçlar
Bu konu hakkında diğer platformlarımızdan da faydalanın.
Daha Fazla Rehber
Hukuki Hesaplama Araçları
200+ ücretsiz hesaplama aracı